Hierarchizacja niepełnosprawności.

Inni mają gorzej! Ciesz się, że przynajmniej możesz pracować? Tak ci źle? Poczekaj, opowiem ci co ostatnio mi się przydarzyło. Jak na Ciebie patrzę to widzę, że ja nie mam tak źle.

Można powiedzieć, że takie “licytacje” to nasz sport narodowy. Uwielbiamy rozpływać się nad tym, komu gorzej, kto ma większe prawo być smutny czy kto ma więcej powodów do narzekania. O zjawisku hierarchizacji mówimy w przypadku tworzenia pewnego porządku, opartego właśnie na sztywnej hierarchii. Zjawisko to może dotyczyć wielu dziedzin, i zazwyczaj jego efektem jest jasna struktura elementów, która ułatwia poruszanie się między nimi. Wszystkie elementy pozostają w określonych relacjach wyższości lub niższości względem siebie. 

W ten właśnie sposób możemy tworzyć wspomniane już przekonanie, że “inni mają gorzej” – spoglądamy na ludzkie cierpienie w sposób hierarchiczny. Cierpienie jednej osoby postrzegamy jako cięższe, niż drugiej. Ból, cierpienie czy dyskomfort, jak wszystkie inne ludzkie emocje, faktycznie mogą mieć różne nasilenie oraz w różnym stopniu destabilizować czyjeś życie. Nikt nie neguje tego faktu. Jednakże często tworzenie hierarchii, w której ci mityczni inni ZAWSZE mają gorzej, jest działaniem spontanicznym, które ma na celu głównie przywołanie kogoś do “porządku”. Przecież w parze ze stwierdzeniem, że inni mają gorzej, zwykle idzie polecenie, by wziąć się w garść, przestać nad sobą użalać lub zająć się czymś pożytecznym.

Pomocne? Niespecjalnie. 

Hierarchizacja niepełnosprawności może przybierać różne formy, zarówno w społeczeństwie, jak i wśród samych osób z niepełnosprawnościami. Oto kilka przykładów takich sytuacji:

Dyskusje na temat niepełnosprawności często prowadzą do niepotrzebnej hierarchizacji, gdzie różne rodzaje niepełnosprawności są porównywane i sklasyfikowane według tego, jak „trudne” wydają się być dla osoby z niepełnosprawnością. Niestety, czasami ten proces dokonuje się przez same osoby z niepełnosprawnościami, co prowadzi do dodatkowych podziałów i nieporozumień.

W niektórych przypadkach osoby z niepełnosprawnościami porównują się nawzajem i uznają jedne niepełnosprawności za „bardziej poważne” od innych na przykład:

      1. Porównywanie „widocznych” i „niewidocznych” niepełnosprawności:

Często osoby z niepełnosprawnościami, które są widoczne na pierwszy rzut oka (np. poruszanie się na wózku inwalidzkim, utrata kończyn) są postrzegane jako osoby z „cięższą” niepełnosprawnością niż osoby z „niewidocznymi” niepełnosprawnościami (np. przewlekłe choroby, zaburzenia psychiczne). Ta hierarchizacja może prowadzić do pomniejszania doświadczeń osób z „niewidocznymi” niepełnosprawnościami i marginalizowania ich potrzeb.

      2. Hierarchia w dostępie do wsparcia i usług:

W wielu przypadkach systemy wsparcia społecznego, opieki zdrowotnej czy edukacji są skonstruowane w taki sposób, że preferują osoby z określonymi rodzajami niepełnosprawności, podczas gdy inne osoby mają trudności z uzyskaniem odpowiedniego wsparcia. Na przykład osoby z niepełnosprawnościami intelektualnymi mogą mieć większy dostęp do usług opiekuńczych, niż osoby z niepełnosprawnościami psychicznymi.

       3. Podział na niepełnosprawności „od urodzenia” i „nabyte”:

Czasami osoby z niepełnosprawnościami „od urodzenia” są traktowane jako bardziej uprawnione do wsparcia i zrozumienia niż osoby, które nabyły niepełnosprawność w wyniku choroby czy wypadku. Taka hierarchizacja może prowadzić do dyskryminacji i pomniejszania doświadczeń osób z niepełnosprawnościami nabytymi.

       4. Hierarchia na podstawie rodzaju niepełnosprawności:

W niektórych przypadkach osoby z niepełnosprawnościami porównują się nawzajem i uznają jedne niepełnosprawności za „bardziej poważne” od innych. Na przykład osoba niewidoma może być postrzegana jako mająca „cięższą” niepełnosprawność niż osoba z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Niestety, gdy (z różnych powodów) sądzimy, że intensywność i dokuczliwość objawów jest związana z tym, jak bardzo są one widoczne dla obserwatorów. Bardzo łatwo jest wpaść w pułapkę tworzenia hierarchii lżejszych i cięższych problemów na podstawie szczątkowej wiedzy i własnego widzimisię. Na przykład korzystanie z toalety przez osoby ze stomią oburza jeśli nie wiemy, że osoba ma stomię.

      5. Stawianie wymagań wobec osób z niepełnosprawnościami:

Hierarchizacja niepełnosprawności może objąć się także w postaci oczekiwań wobec osób z niepełnosprawnościami, aby „radziły sobie” z swoimi ograniczeniami lub „przekraczały” swoje niepełnosprawności. Na przykład osoba z niepełnosprawnością ruchową, po amputacji, jest poddana presji, żeby używała protezy lub rehabilitowała się ponad swoje siły by „poprawić” swoją kondycję. A wobec osoby z niepełnosprawnością intelektualną stawia się oczekiwania, żeby wykonywała zadania, które przekraczają jej zdolności, aby „zdobyła” większe uznanie w społeczeństwie.

     6. Wzorce hierarchii w mediach i kulturze:

W filmach, telewizji i innych formach kultury często przedstawia się osoby z niepełnosprawnościami w sposób, który utrwala hierarchię niepełnosprawności. Przykłady to postaci z niepełnosprawnością, przedstawiane jako „bohaterowie” lub „nieszczęśnicy”. Oczywiście to zależy od rodzaju i stopnia ich niepełnosprawności. Tego rodzaju przedstawienia wpływają na to, jak osoby z niepełnosprawnościami postrzegają siebie nawzajem i swoje miejsce w społeczeństwie.

      7. Grupy wsparcia i organizacje niepełnosprawnych:

W niektórych grupach wsparcia czy organizacjach osób z niepełnosprawnościami występuje hierarchizacja. Niektóre osoby z niepełnosprawnościami są traktowane jako „ważniejsze” od innych ze względu na rodzaj i/lub stopień niepełnosprawności. To prowadzi do wykluczenia i marginalizacji osób, które nie spełniają kryteriów uznawanych za „ważne” w danym środowisku. Na przykład osoba niewidoma jest postrzegana jako mająca „cięższą” niepełnosprawność niż osoba z zaburzeniami ze spektrum autyzmu.

Dlaczego hierarchizacja niepełnosprawności jest szkodliwa?

Biorąc pod uwagę powyższe widać jak na dłoni, że hierarchizacja prowadzi do oceniania kto bardziej, a kto mniej zasługuje na pomoc i wsparcie. Ustalamy komu należy się zasiłek lub renta. Kto w ogóle ma prawo do mówienia o swoich problemach głośno. W efekcie, osoby z niepełnosprawnościami mogą zacząć wątpić w swoje prawa do wsparcia i pomocy, co dodatkowo utrudnia im radzenie sobie z wyzwaniami dnia codziennego.

Hierarchizacja niepełnosprawności wpływa negatywnie na osoby z niepełnosprawnościami, ponieważ prowadzi do następujących konsekwencji:

Utrwalanie stereotypów i uprzedzeń:

W hierarchizacji często osoby z niepełnosprawnościami oceniamy na podstawie wyglądu, co prowadzi do dalszego utrwalania stereotypów i uprzedzeń na temat tego, jak „trudna” jest dana niepełnosprawność.

Skomplikowanie procesu zdobywania wsparcia:

Hierarchizacja utrudnia proces zdobywania wsparcia, ponieważ osoby z niepełnosprawnościami mogą być niechętne do szukania pomocy, gdy uważają, że ich niepełnosprawność jest „mniej ważna” niż innych. To z kolei może prowadzić do opóźnień w diagnozowaniu, leczeniu i zdobywaniu odpowiedniego wsparcia.

Wewnętrzne konflikty:

Hierarchizacja może prowadzić do wewnętrznych konfliktów wśród osób z niepełnosprawnościami, które zaczynają porównywać swoje doświadczenia z innymi i wątpić w swoje prawo do narzekania lub oczekiwania na pomoc.

Pogłębienie podziałów w społeczności osób z niepełnosprawnościami:

Zamiast jednoczyć się i wspólnie walczyć o swoje prawa, hierarchizacja prowadzi do podziałów w społeczności osób z niepełnosprawnościami, co osłabia ich siłę i wpływ na społeczeństwo.

Apel do osób z niepełnosprawnościami: jak walczyć z hierarchizacją?

Aby zmienić ten szkodliwy trend, osoby z niepełnosprawnościami muszą podjąć wspólną walkę przeciwko hierarchizacji. Oto kilka propozycji, jak tego dokonać:

1. Uświadamiaj innych: Wyjaśnij rodzinie, znajomym i społeczności, dlaczego hierarchizacja niepełnosprawności jest szkodliwa, i jak wpływa na życie osób z niepełnosprawnościami.
2. Wspieraj innych z niepełnosprawnościami: Pomagaj innym osobom z niepełnosprawnościami, niezależnie od ich rodzaju. Nie pozwól, aby hierarchia wpłynęła na to, kto zasługuje na wsparcie.
3. Walcz z wewnętrznymi uprzedzeniami: Pracuj nad swoimi własnymi uprzedzeniami i przekonaniami na temat hierarchii niepełnosprawności.  Dzięki temu unikniesz wpływania na życie innych osób z niepełnosprawnościami.
4. Dziel się swoimi doświadczeniami: Dziel się swoimi doświadczeniami związanymi z niepełnosprawnością. W ten sposób pokażesz, że każda niepełnosprawność jest inna i nie można jej oceniać na podstawie hierarchii.

Hierarchizacja niepełnosprawności prowadzi do szeregu negatywnych konsekwencji dla osób z niepełnosprawnościami, zarówno w aspekcie społecznym, jak i indywidualnym. Niepełnosprawność, niezależnie od jej charakteru, wiąże się ze stygmatyzacją oraz utrudnieniem codziennego życia.  Natomiast tworzenie hierarchii niepełnosprawności, dodatkowo utrudnia funkcjonowanie i przeszkadza w budowaniu sojusznictwa.  Aby zmienić ten trend, osoby z niepełnosprawnościami muszą wspólnie walczyć z hierarchizacją. Musimy edukować innych na ten temat i wspierać siebie nawzajem, niezależnie od rodzaju niepełnosprawności.

Ale niestety, ta hierarchia istnieje. Warto pamiętać, że hierarchizacja nie ma nic wspólnego z troską o to, by każdemu zapewnić godny poziom życia – wręcz przeciwnie. Czemu więc służy?